İSTATİSTİK KURUMUNDA LİYAKAT/LİYAKATSİZLİK
Güner Mükellef-İstatistik Uzmanı
son günlerde toplumda birçok kesimin gündemi, günlük hayatlarını etkilediğinden dolayı Hayat Pahalılığı olarak da bilinen TÜFE’nin İstatistik Kurumu tarafından yanlış hesaplandığına dair haberlerle meşgul ediliyor.
Herşeyden önce; İstatistik Kurumunun diğer tüm ülkelerde olduğu gibi KKTC için de ülkedeki sosyo-ekonomik hayatın doğru bir şekilde yönlendirilmesi ve programlanması için oldukça önemli bir kurum olduğunu buradaki çalışanlar, Kurum yönetiminde olanlar, devletin tüm kurum ve kuruluşları ve halkın her kesimi idrak etmelidir.
Ayrıca ülkedeki Sosyo-ekonomik hayatın programlanması, halkın refahının artırılması ve yaşanan sorunların doğru bir şekilde teşhis edilmesi ile doğru çözümlerin üretilmesine imkan sağlamak adına kurum çalışanları dahil, toplumun her kesimi bu kurumun güvenilir, kaliteli, temsiliyeti tartışmasız güncel ve uygun metodolojilerle istatistik veri üretmesi ve bunları zamanında yayımlayabilmesi için de üstüne düşen sorumluluğu yerine getirmelidir. İSTATİSTİK Kurumu yasası kendi çalışanlarının ve ilgili her kesimin bu sorumluluklarını çok açık bir şekilde anlatmaktadır. Özellikle Kurum yönetimi bu yasayı her an elinin altında tutmalıdır.
Gelelim gündemi meşgul eden TÜFE hesaplamalarının yanlış yapıldığı iddialarına. Bu konuda aşağıda yer alan açıklamaları, 1998 ve 2008 endekslerinin kurulmasına yönelik tüm çalışmalarda bulunan, 2007’den 2014 yılına kadar da İstatistik Kurumuna zemin teşkil eden İstatistik ve Araştırma Dairesinin Başkanlığını yapan, ayrıca İstatistik Kurumu Yasasını da hazırlayan bir kişi olarak yapıyorum.
Gündemi meşkul eden Endeks hesaplamalarında uyulması gereken hususları ve gerekli açıklamaları özetle şu şekilde sıralayabilirm.
1- TÜFE için Kurum Yönetimi endeks kurulduğunda belirlenen işyerlerinden, yine belirlenen fiyatları ( ki bunlar sepeti oluşturan mal ve hizmet fiyatlarıdır) belirlenen gün(ler)de derlemek için bu konuda yeterli eğitimi almış memurlarını görevlendirmektedir.
2- Endeks hesaplamalarından sorumlu yönetici fiyat derlemek için görevlendirilen memurlara gidilecek her işyeri için önceden hazırlanmış fiyat derleme dosyalarını fiyat derleme tarihinden önce kontrol ederek teslim eder. Fiyat derleme dosyaları fiyatı derlenecek mal ve hizmet fiyatlarının önceki aya ilişkin fiyatları ile yeni fiyatların yazılacağı alanı içermektedir.
3- Kurum çalışanları işyerlerini açık olduğu, müşterilerin yoğun olmadığı, işyerindeki görevlileri işlerini yapmaktan mümķün olduğunca en az etkileyebilecekleri bir zaman içerisinde ziyaret eder ve genellikle fiyatını derleyecekleri malların fiyatlarını raflarından, hizmetlerin fiyatlarını ise ilgili çalışandan sorarak gözlemler, eski fiyatı ile karşılaştırır, değerlendirir, sorun varsa bunu işyeri sorumluları ile çözüme kavuşturup notlarını alır ve kurumu adına teşekkür ederek oradan ayrılır.
4- Fiyat derleyen memur derlediği fiyatları ofisinde tekrar değerlendirir ve verilerini bilgisayar ortamındaki dosyalara aktarıp tutarlılık analizleri için ilgili sorumluya gönderir.
5- Bilgisayar ortamına ilgili memur tarafından girişi yapılan fiyatların, endeks hesaplamalarından sorumlu kişi(ler) tarafından gerekli tutarlık analizleri yapılır ve fiyatlar endeks hesaplamalarındaki formüllere yerleştirilir.
6- Tutarlık analizleri sonucunda sorunlu olduğu tespit edilen fiyatları derleyen, genellikle bilgisayar ortamına aktaran da aynı kişidir, memur ile tutarlık analizini yapan sorumlu kişi konuyu değerlendirmek üzere bir araya gelirler. Yapılan değerlendirme sonucunda hatanın nasıl ve kimin tarafından yapıldığı tespit edilerek gerekli düzeltmeler sağlanır ve sorumlu kişi tarafından düzeltilen fiyatlar da endeks hesaplama formülasyonuna eklenir.
7- Yapılan hatalar; a) fiyat derleyen memur, Fiyat derlenen işyeri ve Tutarlık analizi yapan sorumlunun yaptığı hatalar şeklinde tasnif edilir. Yapılan hatalar sistematik ve/veya süreklilik arz ediyorsa konu en üst amire bildirilir ve gerekli çözüm için taraflar bir araya gelir. Hatalar fiyat derlenen işyerinden kaynaklı ise işyeri uyarılır ve gerekiyorsa yasadaki sorumluluğu işyerine tekrar hatırlatılır. Eğer işyerinde bir yetersizlik görülürse yedeklenmesi yönünde kurum yönetimi gerekli çalışmayı yapar.
Buraya kadar Kurumun TÜFE hesaplamalarında uyması gereken yöntem özetlenmiştir. Bu yapılan açıklamalardan da görüldüğü gibi, endeks hesaplamalarında sistematik gelişme gösteren, uzunca bir zaman dilimine yayılan herhangi bir hatanın gercekleşemeyeceği çok açıktır.
Ancak Mecliste Kurulan Araştırma komitesi Üyesi de olan Sn. Salahi Şahiner’in bir haber kanalındaki ” Bazı ürün fiyatları var ki bir yılı aşkındır fiyatları endeks hesaplamalarında hiç değişmedi/değiştirilmedi.” açıklaması gerçekten de üzerinde durulması gereken bir durumdur. Eğer bu tür bir yapı endekste yer almışsa, bunun endekste ciddi bir tahribata sebebiyet verdiği göz ardı edilmemelidir.
Umarım kurum yönetimi, eğer tespitler bu yönde ise, buna teknik yönden kabul edilebilir bir açıklama yapar ve inandırıcı olmayan bahanelerin arkasına sığınmaz. Çünkü sistemi erozyona uğratan böyle birşeyin bir liyakat(sızlık) sonucu olduğu ispatlanamaz ve kamuoyuna anlatılamaz ise, hiç düşünülmemesi gereken bir “kasıt” şüphesini kamuoyu dillendirebilir ki bu Kurumun güvenirlilği için çok tehlikeli bir durum olur.
