KIBRIS’TA RUSLAR – II – Doç. Dr. ELNUR AĞAYEV
Doç. Dr. Elnur Ağayev
Lefke Avrupa Üniversitesi
Kıbrıs’ta Rusya konsolosluğunun açılmasından sonra, Ortodoks yerlerine yapılan ziyaretler ve ticari girişimler daha aktif hale geldi. Adaya seferlerin veya buradan geçişlerin sıklaştığı görüldü. Bu bağlamda, 19. yüzyılın önemli figürleri olan rahibe Varvara Kataeva, papaz Meletiy, tüccar Novikov ve soylu Veşnyakov’un Kıbrıs’la ilgili bıraktığı izler ve notlar önemlidir.
XIX. yüzyılın sonlarına doğru ise Rusların adaya yaptıkları ziyaretler farklı bir nitelik kazanmaya başladı. Bu ziyaretleri göç olarak adlandırmak mümkündür.
1878 yılında adanın Britanya yönetimine geçmesinden sonra, 1883 yılında birkaç yüz Rus mülteci Baf yakınlarındaki Orides’e yerleştirildi. 1897 yılında, Londra’daki Ahavat Zion ve Yahudi Kolonizasyon Derneği’nin desteğiyle, Walter Cohen 15 Rus ailesini Margo çiftliğine yerleştirdi. Ve bu göç edenlerin adada uzun yıllar devam ettiler.
Bu göç dalgası, 1898 yılının Ağustos ayında, o dönemin kaynaklarına göre “Duhobor” (Ruh Savaşçıları) olarak adlandırılan 1125 Rus mültecinin adaya gelişiyle devam etti. Mezheplerinden, inançlarından ve ayrıca devletin bazı resmi uygulamalarına karşı gelmelerinden dolayı Rusya’da takip edilen, sürgünler yaşayan Duhoborlar İngiliz Quaker Hıristiyan topluluğunun da yardımıyla ancak adada yerleşim yeri bulabildiler. Kıbrıs’ta “Kıbrıs Duhoborları” olarak bilinen bu Rus mülteciler, adada Beyarmudu, Köprülü ve Atalasa Çiftliği’ne yerleştirildiler. Adada 8 ay barındılar. Nisan 1899’da Kanada’ya göç ettirildiler. Kıbrıs’taki mezarlıklarda 108 arkadaşlarının izlerini bıraktılar. Adadaki varlıklarının izleri günümüze kadar korunmuştur. Bugün Beyarmudu köyündeki Rus Mezarlığı semt ismi bu göçten geriye kalan bir izdir. Ayrıca halkın hafızasında da bu göçle ilgili izler yaşamaktadır.
1920 yılında bir başka önemli Rus göç dalgası yaşandı adaya. 1917 Ekim Devrimi ve Rusya’daki hükümet değişikliği sonrası, yeni rejime karşı çıkan ve yenilgiye uğrayan muhalifler yurt dışına göç etmek zorunda kaldılar. Göç ettikleri yerlerden biri Kıbrıs adası oldu. “Beyaz Ruslar” olarak bilinen bu Rus mülteciler yaklaşık 1600 kişiydi. Aralarında savaşta yaralananlar, askerler, kadınlar, çocuklar vardı. İyileşenler yeniden Bolşeviklere savaşa devam etmek için Rusya’ya döndüler. Kalanlar ise burada yaşama tutunmaya çalıştılar. Kıbrıs’ın sosyo-ekonimik yaşamında yer aldılar. Önemli kısmı ise adada iki yıl yaşadıktan sonra Mayıs-Haziran 1922’de Balkanlar’a götürüldü. Kıbrıs’ta kalan 74 ailenin önemli kısmı izlerini günümüze kadar adada sürdürmektedir.
Sovyetler Birliği döneminde, adadaki resmi organ olan Kıbrıs Cumhuriyeti ile ilişkiler kuruldu. 18 Ağustos 1960’ta Sovyetler Birliği, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni tanıdı ve resmi diplomatik ilişkiler kurdu. Ancak, adadaki sol eğilimli partiler ve organizasyonlarla ilişkiler bu tarihten önce başlamıştı, çünkü Akdeniz bölgesi her zaman Rusya’nın ve sonrasında Sovyetler Birliği’nin ilgisini çekmişti. Sosyo-kültürel ilişkiler ise bu ilginin başka bir boyutu oldu. Dönem Kıbrıs gazetelerinde bu konuyla ilgili sayısız haberlere rastlanır.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Kıbrıs Cumhuriyeti, 7 Nisan 1992’de Rusya Federasyonu’nu Sovyetler Birliği’nin halefi olarak tanıdı ve siyasi ilişkilerini sürdürdü. Bu dönemde adada yeni bir Rus göç dalgası başladı. Ruslar, ticari ilişkiler, eğitim, emlak alımı ve evlilik yoluyla adada yerleşmeye başladılar. Şu anda adanın güneyinde, Rum kesiminde, Rusya’nın büyükelçiliği ve Rus Kültür Merkezi bulunmaktadır. KKTC sınırları içinde ise Kuzey’deki Rusların resmi işlemlerini yapmak için büro açılmış durumdadır. Adada ayrıca Rus diasporası, televizyon kanalları ve gazeteler de mevcuttur.
Kısaca, tarihi sürece göz atıldığında Rusların adaya olan ilgisi dört temele dayanmaktadır:
- Rusların Ada’da yaşayan Ortodokslarla ortak inancı taşımaları;
- Bölgenin eğitim ve ticaret olanaklarından yararlanma isteği;
- Göç ve gönüllü yerleşim nedenleriyle adaya yerleşme;
- Bölgenin coğrafi ve siyasi yapısında yer alma, faydalanma isteği.
Sonraki yazılarda, genel hatlarıyla belirlediğim Rusların Kıbrıs’taki varlığı konusunu detaylı bir şekilde incelemeye çalışacağım.
