ÖNÜMÜZDEKİ YILLAR DÜNYA’DA GIDA FİYATLARININ REKOR KIRACAĞI BİR DÖNEM Mİ OLACAK?
Zeytinyağından yumrutaya, portakal suyundan kakaoya kadar bazı gıdaların fiyatları son birkaç yılda dünya çapında artış gösterdi.
Brezilya’da kahve tiryakileri toz haline getirilmiş “kahve aromalı içeceklere” yönelirken ABD’deki restoranlar yumurtalı yemeklere ek ücret getirmeye başladı.
Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından gıda fiyatları global çapta rekor seviyelere yükseldi. Bu artış oranı biraz düşmüş olsa da halen son 60 yılın pek çok noktasından daha yüksek durumda. Uzmanlar bu durumun, bir trendin parçası olduğu, altında yatan faktörlerin ise pek geçici gibi görünmediği fikrinde.
Uluslararası Gıda Politikaları Araştırma Enstitüsü’nde (International Food Policy Research Institute, IFPRI) kıdemli araştırmacı olarak çalışan Rob Vos “ucuz gıda dönemi sona erdi” diyor.
“Dünya bu yeni gerçekliğe ayak uydurmalı”.
Fiyatlar ne kadar yüksek?
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Gıda Fiyat Endeksi’ne göre gıda fiyatları Rusya’nın 2022 yılında Ukrayna’yı işgalinin ardından rekor seviyeye ulaştı.
Bu endeks, bitkisel yağlar, tahıllar, et, şeker ve süt ürünleri olmak üzere beş farklı kategorideki gıda ürünlerinin fiyatlarını izliyor ve ardından beşinin birleşiminden oluşan genel bir rakam oluşturuyor.
Endekse göre reel gıda fiyatları, yani enflasyonun da dikkate alınarak oluşturulduğu fiyatlar, Mart 2022’de rekor seviyeye ulaştı.
Türkiye’de gıda enflasyonu neden artıyor, nasıl düşürülebilir?
2023 yılına gelindiğinde bu seviye düştü, ancak geçtiğimiz yıl yavaş bir yükseliş gösterdi.
Demografi ve ekonomi uzmanı ve Brezilya Ulusal İstatistik Bilimleri Fakültesi eski profesörü José Eustáquio Diniz, bu on yılın son 100 yılın reel anlamda en yüksek ortalama gıda fiyatlarına sahne olduğunu söylüyor.
Diniz, bu eğilimi küresel gıda güvenliği için “ciddi” bir risk olarak tanımlıyor.
Gıda fiyatlarının rekor seviyelere ulaştığı son dönem, gıda üretimi ve taşımacılığı da dahil olmak üzere birçok sektörde maliyetleri artıran 1973 petrol krizinin ardından 1974 ve 1975 yıllarıydı.
Savaş ve gübre
Ukrayna’daki çatışma küresel gıda piyasalarını istikrarsızlaştırdı. Bunun en büyük sebebi, Rusya ve Ukrayna’nın önemli buğday ve ayçiçek yağı ihracatçıları olması ve Ukrayna’nın önemli bir mısır ihracatçısı olmasıydı.
Bu ürünlerin fiyatları 2022 yılının başlarında Rusya’nın Ukrayna limanlarını bloke etmesinin ardından yükselmiş, ancak iki taraf arasında varılan bir anlaşma ve daha sonra oluşturulan yeni nakliye rotaları Ukrayna’nın ihracata devam etmesini sağlamıştı.
FAO’da kıdemli bir ekonomist olan Monika Tothova, en nihayetinde bu durumun oluşturduğu etkinin bazılarının korktuğu kadar şiddetli olmadığını söylüyor.
Ancak çatışma, çiftçiler için bir başka endişeyi de ortaya çıkardı: gübre fiyatı.
Doğal gaz gübre üretimi için kilit öneme sahip. Hali hazırda yüksek olan gübre fiyatları, 2022’de Ukrayna’daki çatışmaların gaz fiyatlarını artırmasıyla daha da yükseldi ve gıda fiyatlarını daha da artırdı.
Üretim, beslenme ve talep
Ancak burada daha uzun vadeli faktörler de devrede.
IFPRI’den Vos, “Düşük gıda fiyatları dönemi, 1970’lerden itibaren tarımsal verimlilikte yaşanan büyük artışın bir sonucuydu” diyor.
Bu dönem, “Yeşil Devrim” olarak da adlandırılan, yüksek verimli bitki çeşitlerine ve yoğun tarım tekniklerine geçildiği bir dönemdi.
Ancak Vos’a göre verimlilikteki bu artış artık yavaşladı ve gıdaya olan talep arttıkça fiyatlar da ortalama olarak yükseldi. Talep, özellikle nüfusun arttığı ve beslenme düzeninin değiştiği gelişmekte olan ülkelerde arttı.
“İnsanlar daha fazla et, süt ürünleri, meyve ve sebze tüketiyor” diyor Diniz, ve ekliyor:
“Ancak bu sektörlerdeki verimlilik talebe ayak uyduramadı ve bu da gıdayı daha pahalı hale getirdi”.
İklim değişikliği
İklim değişikliğinin de gıda fiyatlarına etkisi var.
Avrupa Merkez Bankası ve Potsdam İklim Etki Araştırmaları Enstitüsü tarafından geçen yıl yapılan ortak bir çalışmaya göre artan sıcaklıklar 2035 yılına kadar gıda enflasyonunu yılda yüzde 3,2 puan kadar artırabilir.
Dünya Bankası’nın 2022 raporuna göre, iklim değişikliği son 60 yılda tarımsal verimlilik artışını yavaşlattı.
Rapor, iklim değişikliğinin yarattığı etkilerin tarımdaki verimlilik artışını dengeleyebileceği potansiyel bir “kritik eşik” konusunda uyarırken, bu eşiğin “yıkıcı” olabileceğini belirtti.
Tothova’ya göre hava durumuna yakından bağlı olan pek çok tarımsal üretim “çok belirsiz bir iş” haline geldi.
Buna göre, zeytinyağı, kahve ve kakao gibi ürünler, çok yaşlı ağaçlardan elde edilmeleri ve üretimlerinin belli sayıda ülkede yoğunlaşması sebebiyle özellikle hassas konumda.
