LECUN: DÜNYANIN EN ÖNEMLİ DERDİ APTALLIK
apay zekanın kurucu babalarından LeCun geleneksel Lunch with FT buluşmasında Meta’dan neden ayrıldığını ve yeni projesini gazetenin yapay zeka muhabirine anlattı. LeCun’a göre büyük dil modellerinin potansiyeli sınırlı. Bunun alternatifi ise fiziksel alemi de anlayan “dünya modeli.” Daha fazla zeka ile insanlığın acılarının da azalacağına inanıyor. Çünkü şu anki derdimiz “aptallık”.
Michelin yıldızlı Pavyllon restoranına gelmek için sabahın erken saatlerinde Eurostar trenine bindim. 10 dakika erken varsam da Yann LeCun benden önce davranmış. Kış bahçesindeki iki plastik Noel ağacının arasındaki masada beni bekliyordu. LeCun meşhur Ray-Ban Wayfarer gözlükleriyle beni karşılamak için ayağa kalktı, sarıldık. Bir hafta boyunca dünyaya hakim olma planlarıyla şehri dolaşmış biri olsa da epey zinde görünüyordu. Gerçi hakimiyet yerine “dünyaya tam yardım” veya “akıllı güçlendirme” tabirlerinin de kullanılabileceğini söylüyor. Ne de olsa “hakimiyet sözcüğü yapay zeka ile birlikte kullanılınca kulağa korkutucu geliyor.”
LeCun’la en son Paris’te düzenlenen bir konferansta karşılaşmıştım. O günlerde Meta’nın baş yapay zeka bilimcisi olarak süper zeki makinelerle ilgili vizyonunun en güncel halini anlatıyordu. Şimdiyse yıllarını geçirdiği Meta’dan ayrılmaya hazırlanıyor ve kendi vizyonunu hayata geçirecek yeni girişim için fon topluyor. Financial Times kendisinin Meta’dan ayrılacağını bildirdiğinden beri LeCun hummalı bir çalışma içinde. Haberi duyan Emmanuel Macron da kendisine WhatsApp’tan mesaj atmış. LeCun cumhurbaşkanının tam olarak ne söylediğini açıklamasa da “dünya çapındaki” yeni şirketin Fransa ile güçlü bağlara sahip olacak olmasının Macron’u memnun ettiğini ima ediyor.
“BİLİM İNSANIYIM, CEO DEĞİL”
LeCun yeni girişiminde CEO değil yönetim kurulu başkanı koltuğunda oturacak. Böylelikle Meta’da olduğu gibi kendi araştırmalarını yapabilecek. LeCun’ın yeni girişiminin Advanced Machine Intelligence Labs adını taşıyacak ve sağlık alanındaki Fransız yapay zeka startup’ı Nabla’nın kurucu ortağı ve CEO’su Alex LeBrun tarafından yönetilecek. LeCun, “Ben bilim insanıyım, vizyoner biriyim. İnsanları ilginç şeyler üzerinde çalışmaya teşvik edebilirim. Hangi teknolojinin işe yarayacağını tahmin etmekte epey başarılıyım. Ama CEO olamam. Bunu yapamayacak kadar düzensiz ve yaşlıyım!” diyor.
Garsonumuz kadın başlangıç olarak şampanya öneriyor. Ben bir kadeh alkolsüz Blanc de Blancs istiyorum. Şarap tutkunu LeCun da aynısından denemeye hevesli. Kadeh tokuşturuyoruz.
Son görüşmemizden bu yana benim için de bazı şeyler değişti: Hamileyim. Ben de kendi süper zekamı geliştiriyorum diye şaka yapıyorum. “Aslında en verimli yolu bu” diyor. Bunu LeCun’dan iyi bilen birini bulmak zor. Yıllardır makinelerde bu tür bir zeka yaratma fikri üzerinde çalışıyor. Büyük dil modellerini ve Silikon Vadisi’nin son takıntısı olan süper insan zekasına ulaşma potansiyelini ise açıkça küçümsüyor. Büyük dil modellerinin yararlı olduğunu ancak temelde dille sınırlandığını savunuyor. Ona göre insan düzeyinde zekaya ulaşmak için fiziksel dünyamızın nasıl işlediğini de anlamak şart.
KUBRİCK FİLMİNDEN İLHAM ALMIŞ
Bunu başarmak için önerdiği çözüm ise V-JEPA adlı, dünya modeli olarak anılan mimariye dayanıyor. Dünya modelleri sadece dilden değil videolardan ve uzamsal verilerden de öğrenerek fiziksel dünyayı anlamayı amaçlıyor. Ayrıca planlama, akıl yürütme kabiliyetine ve kalıcı hafızaya sahipler. LeCun buna İleri Makine Zekası (AMI: Advanced Machine Intelligence) diyor.
1960 yılında doğup Paris banliyölerinde büyüyen LeCun’ın insan zekasının kökenlerine dair merakı çocukluk günlerine dayanıyor. Bu yola girmesini sağlayan ise sekiz ya da dokuz yaşlarındayken izlediği “2001: Bir Uzay Destanı”. Bir şeyler kurma ve kafa yorma sevgisi ise havacılık mühendisi ve “biraz da mucit” olan babasından miras.
İkimiz de dört çeşit içeren “Champs-Élysées” öğle yemeği menüsünü seçiyoruz. Başlangıçlarımızı yerken mühendislik okumaya karar verişini anlatıyor. Bir hocası matematiğinin çok kötü olduğunu, bu alanda devam edemeyeceğini söyleyince mühendisliğe yönelmiş.
LeCun aydınlanma anını ise 1980’lerde Paris’teki École Supérieure d’Ingénieurs en Électrotechnique et Électronique’de öğrenciyken yaşamış. Dilbilimci Noam Chomsky ile psikolog Jean Piaget arasındaki gerilime dair bir kitap okuyordu. Chomsky insanların dil yeteneğine doğuştan sahip olduğunu savunurken Piaget ise bazı yapılar bulunsa bile çoğunun sonradan öğrenildiğini söylüyordu.
LeCun “Bu düşüncemin bana dost kazandırmayacağını biliyorum ama kitabı okurken Chomsky’nin söylediği birçok şeyin doğru olamayacağını düşündüm çünkü her şeyi sonradan öğreniyoruz. Zeka aslında bir öğrenme meselesi” diyor.
Yapay zeka araştırmalarına beynin işlevlerini taklit ettikleri için başlangıçta sinir ağları adı veriliyordu. Ancak bu teknolojinin ilk adımları beklenen etkiyi yaratamayınca yapay zeka araştırmaları bilim dünyası için tabuya dönüşmüş ve pratikte ölü bir alan haline gelmişti. Ne var ki LeCun sinir ağlarını inceleyen diğer uzmanlarla iletişime geçmeye ve entelektüel “ruh ikizlerini” bulmakta kararlıydı. O isimlerden biri de o günlerde Carnegie Mellon’da öğretim üyesi olan Geoffrey Hinton’du.
Daha sonra Toronto Üniversitesi’nde doktora sonrası görev yaparken Hinton’la çalıştı. Yoshua Bengio’yu da aralarına alan üçlü, derin öğrenmenin ve modern yapay zekanın temellerini atan çalışmaları sayesinde 2018 yılında bilgisayar bilimlerinin en prestijli ödülü olan Turing Ödülü’ne layık görüldü.
Garson ikinci muhteşem yemeğimizi önümüze koyduktan sonra tabaktakileri Fransızca ve coşkuyla anlatmaya başlıyor. Hiçbir şey anlamasam da aynı coşkuyla başımı sallayarak karşılık veriyorum. LeCun “Anlayabildiniz mi? Bu foie gras, bu da Comté sufle. Ama Comté 18 ay dinlendirilmiş” diyor. Fransa’da bu işler böyle diye düşünüp ciğerden bir ısırık alıyorum.
NASIL SİVRİLDİ?
LeCun erken dönemdeki önemli yapay zeka teknolojilerinin arkasındaki beyindi. 1980’lerin sonunda ve 1990’larda dünyanın önde gelen endüstriyel araştırma laboratuvarlarından olan, New Jersey’deki AT&T Bell Labs’te araştırmacı olarak çalışırken evrişimli sinir ağlarını geliştirdi. Bu ağlar aslında görüntü tanıma teknolojisinde kullanılan bir mimariydi. Söz konusu mimariyi bankalar tarafından çekleri okumak için yaygın olarak kullanılan bir sisteme entegre etti.
Bu araştırmayı Toronto’da tasarlasa da hayata geçirebilmesi Bell Labs’in sınırsız görünen nakit kaynakları ve sunduğu üst düzey teknolojik imkanlar sayesinde mümkün olmuştu.
LeCun o laboratuvara yeni girdiğinde patronu Larry Jackel’in, “Bell Labs’te para biriktirerek ünlü olamazsın” dediğini unutmamış.
Ana yemeğimiz geldi: Otlu galeta unu ve kızarmış kapari ile servis edilen morina balığı. LeCun’ın keyfi yerinde. Ben de yapay zeka araştırmalarının ilk yıllarına dair renkli hikayelere kendimi kaptırdım.
Sorasında eczacı olan eşi Isabelle ve üç oğullarıyla birlikte New Jersey’e yerleşmeye karar verdiklerini anlatıyor. Gerçi Paris’e neredeyse ayda bir gelmeye devam ediyormuş. Amerika’ya taşınmanın “kültür şoku” yarattığını söylüyor.
Bell Labs’teki güzel günlerin sonsuza kadar sürmeyeceği belliydi. Kurum yeniden yapılanınca laboratuvar hem finansmanının ciddi kısmını kaybetti hem de farklı yan kuruluşlara bölündü. LeCun akademiye döndü ve New York Üniversitesi’nde sinir ağlarını araştıran yeni bir projeye başladı. Ders anlattıktan sonra sık sık Greenwich Village’daki caz kulüplerine gidiyordu.
2013 yılına gelindiğinde görüntü tanıma uygulamalarının etkileyici sonuçlar vermesi ile derin öğrenmenin işe yarayacağı belli olmuştu. Google önce Google Brain’i başlattı, bir yıl sonra da İngiliz yapay zeka laboratuvarı DeepMind’ı satın aldı.
ZUCKERBERG’DEN GELEN TELEFON
Mark Zuckerberg, LeCun’ı işte o günlerde aradı. Facebook’ta yapay zeka birimi kurmak istiyordu. LeCun’ı ikna etmek için California’daki evinde yemeğe davet etti. LeCun özel bir aşçının “çok güzel bir beyaz şarap eşliğinde tavuk” hazırladığını anlatıyor.
Teklifi kabul edecekti ama üç şartı vardı: Üniversitedeki işini bırakmayacaktı, California’ya taşınmayacaktı ve yeni laboratuvarın araştırma sonuçları kamuoyuyla paylaşılacaktı.
Zuckerberg şartları kabul edince anlaştılar. LeCun dünyanın en büyük teknoloji şirketlerinden biri olan Facebook’ta, Facebook Yapay Zeka Araştırmaları (FAIR) adında yeni bir yapay zeka laboratuvarı kuracak ve temel araştırmalara odaklanacaktı.
LeCun Facebook’ta “önünde bomboş bir sayfa ve elinde tam yetki olduğunu, paranın kesinlikle sorun olmadığını” söylüyor.
ChatGPT PANİĞİ
O sırada kadın garsonumuz araya girip tatlılarımızı getiriyor. LeCun tabak önüne koyulurken “Muhteşem” diyor.
Lafı daha çalkantılı bir döneme getiriyorum. 2022’nin başlarında, ChatGPT’den önce, tüm büyük yapay zeka laboratuvarları bu teknolojinin farklı versiyonlarını kullansa da yapay zeka büyük ölçüde deneysel görülüyordu. Bugünkü yapay zeka çılgınlığını başlatan ise bu teknolojiyi kolay erişilebilir bir sohbet robotu olarak sessizce piyasaya süren OpenAI adında küçük ve nispeten bilinmeyen yapay zeka laboratuvarı oldu.
ChatGPT’nin çıkışı Meta’da muazzam panik yarattı. Şirket yönetimi tüm çiplerini Llama adlı büyük dil modelini geliştirmekte kullanmaya karar verdi. Zuckerberg organizasyonu yeniden düzenleyerek ürünlerle ilgili araştırmaları hızlandırmakla görevli bir yapay zeka birimi oluşturdu. LeCun modelin açık bir şekilde yayınlanmasında ısrar etti.
Llama 2 tüm kullanıcılar için eşit ağırlıklarla piyasaya sürüldü. Yani herkes tarafından ücretsiz indirilip değiştirilebilecekti. LeCun’a göre bu yaklaşım “bütün sektörü değiştiren dönüm noktasıydı.” Bu model güçlü ve açık büyük dil modellerinde altın standart haline geldi. Google ve OpenAI’ın kabul ettirmeye çalıştığı, gücün tek elde toplanması anlayışına karşı durmuşlardı. Meta yapay zeka alanındaki “iyi adam” olmuştu.
Ancak Meta geçen yıl yapay zeka konusunda keskin bir dönüş yaptı. LeCun’a göre Zuckerberg yapay zeka geliştirme ve uygulama süreçleri için GenAI birimine giderek daha fazla baskı yapmaya başlayınca iletişim kopukluğu ortaya çıktı.
“Uygulamaları gereken birçok yeni fikrimiz ve harika şeylerimiz vardı. Ama onlar sadece güvenli ve kanıtlanmış şeyleri tercih ediyorlardı. Böyle yaparsanız geride kalırsınız” diyor.
28 YAŞINDAKİ PATRON
Sonraki Llama modelleri çuvalladı. Nisan 2025’te piyasaya sürülen Llama 4 tam bir fiyaskoydu ve şirket modelin daha etkileyici görünmesi için değerlendirmeleri manipüle etmekle suçlandı. LeCun “sonuçların biraz uydurma olduğunu” ve ekibin daha iyi sonuçlar elde etmek adına farklı kıyaslamalarda farklı modeller kullandığını itiraf ediyor.
“Mark gerçekten çok üzüldü ve bu işin içindeki herkese güvenini kaybetti. Böylece tüm GenAI organizasyonunu bir kenara itti. Birçok kişi ayrıldı. Ayrılmamış olanların da birçoğu ayrılacak” diyor.
Meta geçen haziran ayında veri etiketleme startup’ı Scale AI’a 15 milyar dolar yatırım yaptı ve şirketin 28 yaşındaki CEO’su ve kurucu ortağı Alexandr Wang’ı bünyesine kattı. Wang, Meta’nın yapay zeka alanındaki son atılımı olan TBD Lab araştırma biriminin başına geçti. Laboratuvara yeni öncü yapay zeka modelleri geliştirme görevi verildi.
Meta rakipleri bünyesindeki seçkin uzmanları 100 milyon dolarlık ikramiye teklifiyle ayartmaya çalıştığı ortaya çıkınca manşet oldu. LeCun, “Bunun iyi bir fikir olup olmadığını zaman gösterecek” diyor.
LeCun organizasyonun başına getirilen Wang’ı ise “genç ve deneyimsiz” olarak nitelendiriyor.
“Hızlı öğreniyor, neyi bilmediğini biliyor. Ama araştırma veya araştırmanın nasıl yapıldığı, nasıl uygulandığı, bir araştırmacı için neyin çekici neyin itici olduğu konusunda hiç deneyimi yok” diyor.
“BANA NE YAPACAĞIMI SÖYLEYEMEZSİN”
Wang aynı zamanda LeCun’ın da amiri olacak. LeCun’a bu hiyerarşi değişimine dair fikrini sordum. Önce gençlerle çalışmaya alışkın olduğunu söyleyip geçiştirmeye kalktı. “Ben girdiğimde Facebook’taki mühendislerin yaş ortalaması 27’ydi. Ben onların iki katı yaşındaydım” diyor.
Ama o günlerde ne yapacağını 27 yaşındaki gençler söylemiyordu.
“Alex Wang da ne yapacağımı söylemiyor. Bir uzmana ne yapması gerektiğini söylemezsiniz. Benim gibi bir uzmana hiç söyleyemezsiniz” diyor.
Ayrılmasının bir diğer nedeniyse dünya modelleri ve AMI ile yaptığı çalışmaların jet motorları ve ağır sanayi gibi potansiyel kullanım alanlarının Meta’nın ilgisini çekmemesiydi. Üstelik LeCun yeni nesil yapay zeka teknolojilerine yatırım yapmak isteyen yatırımcılar bulmakta hiç zorlanmayacaktı.
LeCun bundan sonraki aşamada en verimli alanın “neolab” yani temel araştırmalar yapacak bir startup kurmak olduğunu düşünüyor. OpenAI’ın eski teknoloji direktörü Mira Murati’nin Thinking Machines (“Umarım yatırımcılar ne yaptıklarını biliyorlardır”) ve OpenAI kurucu ortağı ve bilim yöneticisi Ilya Sutskever’in Safe Superintelligence (“Yatırımcıların ne yaptıklarını bilmediklerini biliyorum”) denemelerini iyi örnekler olarak gösteriyor.
Yeni modelin bebek versiyonu 1 yıla çıkıyor
LeCun’ın yeni mimarisinde yapay zeka modellerine dünyamızın fiziğine dair kavrayış kazandırmak için videolar kullanılıyor. Bu da modellerin gelecekte olacaklara dair daha isabetli tahminlerde bulunmasını sağlıyor. Model ayrıca tahminlerini yönlendirmek için “duygulara”, yani geçmiş deneyim ve değerlendirmelere dayanıyor.
“Sizi çimdiklersem canınız acır. Sonrasında benim hakkımdaki zihinsel modeliniz sizi çimdiklediğim gerçeğinden etkilenir. Bir dahaki sefere elimi uzatınca geri çekilirsiniz. Tahmininiz bu yöndedir ve korku ya da acıdan kaçınma duygunuz uyanır” diyor.
Bu mimarinin “bebek” versiyonlarını 12 ay içinde, daha büyük ölçekli sürümlerini ise birkaç yıla göreceğimizi söylüyor. Belki henüz süper zeka sayılmaz ama o yolda atılan bir adım olduğu kesin. LeCun, “Belki henüz görmediğimiz engeller vardır ama en azından umutsuz değiliz” diyor.
Üç buçuk saatlik sohbet sonunda restoranda bizden başka müşteri kalmamış. Nasıl bir manevi miras bırakmak istediğini soruyorum.
Hiç tereddüt etmeden dünyadaki zeka miktarını artırmak istediğini söylüyor. “Zeka gerçekten daha fazla sahip olmamız gereken bir şey” dedikten sonra daha fazla zeka ile insanlığın acılarının azalacağını, daha rasyonel kararlar alınacağını ve dünya ile evrenin daha iyi kavranacağını ekliyor.
“Bizim derdimiz aptallık” diyor.
