ÇİN DÜNYANIN EN ÖNEMLİ MAKİNESİNİ ELE Mİ GEÇİRDİ?
Dünyanın en gelişmiş çiplerini üreten EUV makineleri bu alanda tekel olan Hollandalı ASML şirketinin ürünü. ABD yıllardır 400 milyon dolarlık bu dev makinelerin Çin’e satılmasını engelliyordu. Ancak şimdi birinin Çin’e sızmış olabileceği iddia ediliyor.
Hollandalılar, modern dünyayı şekillendiren teknoloji transferlerinde ağırlıklarının ötesinde bir rol oynadılar. 17. yüzyılda, finans ve tarım alanındaki yenilikleri İngiltere’ye yayıldı; bu da Sanayi Devrimi’ni ve Britanya İmparatorluğu’nun genişlemesini tetikledi. Rus çarı Büyük Petro, 18. yüzyılda Rusya’yı bir deniz gücü haline getiren donanmayı kurmak için Hollanda’nın gemi inşa tekniklerini inceledi. 1970’lerde ise Pakistanlı bilim insanı A.Q. Khan, ülkesinin nükleer silah programını başlatmak ve Kuzey Kore, İran ve Libya’da benzer girişimlerin tohumlarını atmak için bir Hollanda laboratuvarından teknik çizimleri çaldı.
Hollanda’nın teknik bilgisi, küresel güç dengesini yeniden değiştirmiş olabilir mi? Trump yönetimi öyle iddia ediyor. 2019’dan bu yana Amerika, dünyanın en gelişmiş mikroçiplerini üreten ekstrem ultraviyole (EUV) litografi makinelerinin Çin’e ihracatını engelliyor. En yetenekli yapay zeka modellerine güç sağlayan bu makineler, yalnızca Hollandalı bir şirket olan ASML tarafından üretiliyor. Ancak son haftalarda, ABD Ticaret Bakanı Howard Lutnick, 400 milyon dolarlık bu makinelerden birinin Çin’e ulaşmış olabileceğine dair endişelerini şirketle paylaşarak ASML’yi bir krize sürükledi.
HOLLANDA ‘İMKANSIZ’ DİYOR
ASML ise bunun imkansız olduğunu söylüyor. Avrupa’nın en değerli şirketi, Amerikan yetkililere, hizmet dışı bırakılan 26 makine de dahil olmak üzere ürettiği 340 EUV makinesinin tam konumunu bildiğini bildirdi. Onlara göre bu makinelerin hiçbiri Çin’de değil. Dahası, son derece hassas olan ve çevrimiçi olarak izlenen bu makineleri yalnızca ASML nakledebiliyor; sevk ettiği bileşenler ise müşterilerin üretim tesislerinde ASML mühendisleri tarafından kuruluyor. Şirket, “ASML hiçbir zaman Çin’e bir EUV makinesi sevk etmedi; ayrıca EUV makinesinde kullanılmak üzere özel olarak tasarlanmış herhangi bir bileşen, modül veya ekipmanı da Çin’e sevk etmedik” diyor. Tekrarlanan taleplere rağmen, ASML’ye Lutnick’in iddiasını destekleyecek herhangi bir kanıt henüz sunulmadı.
ESKİ ÇALIŞANLAR ÇİN’DE GÖREVDE
Hollanda hükümeti, Amerikan iddiasını ciddiye alırken, aynı zamanda buna karşı çıkıyor. Haziran sonunda Washington’a yaptığı ziyaret sırasında, Ticaret Bakanı Sjoerd Sjoerdsma, Lutnick’i, diğer yetkilileri ve Kongre üyelerini, Hollanda hükümetinin EUV teknolojisi de dahil olmak üzere ihracat kontrollerini sıkı bir şekilde uyguladığı konusunda ikna etmeye çalıştı. 2 Temmuz’da The Economist’e konuşan Sjoerdsma, Lutnick’in iddiasıyla ilgili görüşmelerin ayrıntılarını paylaşmayı reddetti. Ancak Hollanda hükümetinin şu anda Amerikan tarafının iddiasını soruşturmadığını belirtti. “Soruşturulması veya hatta kovuşturulması gereken hususlar olsaydı, elbette bunu yapardık,” dedi.
Anlaşmazlık, ABD’nin iddiasının herhangi bir dayanağı olup olmadığına odaklanıyor. İddiayı destekleyen hiçbir bilgi kamuoyuna açıklanmamış olsa da, konuyla ilgili bilgilendirilen bazı kişiler bunu “doğrulanmamış” ancak “temelsiz de değil” olarak nitelendiriyor. Birçok sektör uzmanı, ASML’ye ait tam bir EUV makinesinin Çin’e sevk edilmesinin son derece olasılık dışı olduğunu düşünüyor. Ancak bazıları, ilgili bileşenlerin, belki de ASML’nin kendi tedarikçileri veya diğer üçüncü taraflar aracılığıyla sevk edilmiş olabileceğine inanıyor. Diğerleri ise sorunun daha çok, ASML’nin Çin’e eski derin ultraviyole (DUV) litografi araçlarını ve ilgili parçaları ile hizmetleri ihraç etmesiyle ilgili olduğunu düşünüyor; bunların çoğu ihracat kontrollerinin kapsamı dışında. ASML’nin Çin’e yaptığı DUV ile ilgili ihracat, 2025 yılında gelirlerinin yaklaşık üçte birini oluşturdu.
En önemli sorulardan biri, Çin’in kendi EUV makinesini geliştirme konusunda ne kadar ilerleme kaydettiği. Reuters, aralık ayında Çin’deki eski ASML mühendislerinden oluşan bir ekibin 2025 yılında bir EUV makinesi prototipini tamamladığını ve bunu Shenzhen’deki yüksek güvenlikli bir laboratuvarda test ettiğini bildirdi. ASML, eski çalışanlarının nerede çalıştığını kontrol edemeyeceğini ancak bunların gizlilik anlaşmalarına tabi olduğunu ve bazı durumlarda ticari sırların çalınmasına karşı şirketin başarılı bir şekilde yasal işlem başlattığını belirtti.
Reuters’in haberine göre, prototip henüz çalışır durumda bir yonga üretmemiş olsa da Çin hükümeti, 2028 yılına kadar işlevsel yongalar üretilmesi hedefini koymuştu. Çoğu uzman bunun gerçekçi olmadığını ve Çin’in çalışır durumda bir EUV makinesine sahip olmasının on yıl sürebileceğini düşünüyor. Yine de, Çin’in EUV’ler ve bazı alternatif teknolojiler konusunda beklenenden daha hızlı ilerleme kaydettiğini kabul ediyorlar.
7 NANOMETRENİN ALTI ALARMI
Amerika’nın bir diğer büyük endişesi ise Çin’in DUV teknolojisini yenilikçi bir şekilde kullanması. SMIC ve Huawei gibi Çinli yonga firmaları, “çoklu desenleme” olarak bilinen bir tekniğin sınırlarını zorlayarak, DUV teknolojisini kullanarak yedi nanometreden daha küçük, sektörün en ileri teknolojisine yakın mantık yongaları üretmeyi başardılar. Bu yongalar daha önce yalnızca EUV makineleriyle üretilebiliyordu. Bu teknik, EUV araçlarına kıyasla daha yüksek maliyet ve daha fazla hata getirse de, bazı Amerikalı uzmanlar bunun Çin’in yapay zeka üstünlüğü yarışında Amerika’yı yakalamak için ihtiyaç duyduğu milyonlarca gelişmiş yongayı üretmesine olanak sağlayabileceğine inanıyor. Avrupa’daki pek çok kişi, bu tür risklerin, Çin’in misillemesinden kaçınırken ASML’nin gelirlerini ve çevresindeki ekosistemi koruma ve genişletme ihtiyacıyla dengelenmesi gerektiğine inanıyor.
‘PAX SİLİCA’ İTTİFAKI
Amerika’nın yanıtının temel direklerinden biri, Batı’nın yapay zeka tedarik zincirlerinde yer alan ülkelerin oluşturduğu yeni bir ittifak. “Pax Silica” olarak bilinen bu ittifak, enerji ve kritik minerallerden ileri imalat ve yapay zeka modellerine kadar uzanan alanlarda ortaklığı ve ortak düzenlemeleri teşvik etmeyi amaçlıyor. İttifak, şu ana kadar Avrupa Birliği ve haziran ayında ticaret bakanının ziyareti sırasında anlaşmaya katılan Hollanda dahil olmak üzere 24 imzacı ülkenin desteğini aldı. Bu durum, benzer görüşlere sahip ülkeler arasında en son teknolojinin paylaşılmasını ve EUV sistemleriyle ilgili ihracat kontrollerinin uyumlaştırılmasını kolaylaştırabilir.
Lutnick’in iddiası üzerine çıkan tartışma, özellikle ABD herhangi bir kanıt sunmazsa, zamanla sönümlenebilir. Ancak bu, yapay zeka alanındaki hakimiyet mücadelesi kapsamında daha büyük bir savaşın sadece ilk atışıdır. ASML ve teknolojisinin çapraz ateşte kalması, bu son kez olmayacaktır.
ASML NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
ASML, Hollanda merkezli ve dünyada seri üretimde kullanılan EUV (Extreme Ultraviolet) litografi makinesi üreten tek şirket. Litografi bir fotoğrafın filme basılması gibi, çipin devre desenlerini ışık yardımıyla silikon plaka üzerine aktaran üretim yöntemi. Dev bir yazıcının, insan gözünün göremeyeceği kadar küçük devreleri silikon üzerine basması gibi düşünülebilir. Bir çip fabrikasını matbaa gibi düşünün:
- Silikon plaka = kağıt
- Devre tasarımı = baskı kalıbı
- ASML makinesi = baskı makinesi
Baskı makinesi olmadan tasarımın hiçbir değeri yoktur.
EUV sayesinde 3 nanometre (bir metrenin üç milyarda biri. Ortalama bir insan saç teli yaklaşık 80-100 bin nanometre kalınlığında; yani 3 nanometre, saç telinden yaklaşık 30 bin kat daha küçük bir ölçek), 2 nanometre ve gelecekte daha küçük üretim teknolojileri mümkün oluyor. Apple’ın A serisi işlemcileri, NVIDIA’nın AI GPU’ları, AMD ve Qualcomm’un en gelişmiş çipleri bu teknolojiye dayanıyor.
ÇİN’İN HİÇ LİTOGRAFİ MAKİNESİ YOK MU?
Var. Ama önemli fark şu. Eski nesil DUV litografi makinelerini Çin üretebiliyor veya kullanabiliyor. En gelişmiş EUV litografi makinesini ise henüz üretemiyor. Bu nedenle Huawei ve SMIC gibi şirketler 7 nanometre seviyesinde üretim yapabiliyor ancak bunu çok daha zahmetli ve maliyetli yöntemlerle gerçekleştiriyor. Verim ve üretim hızı, EUV kullanan rakiplerinin gerisinde kalabiliyor. EUV makinesi aslında tek bir makine değil, binlerce ileri teknolojinin birleşimi. İçerdiği aynaların atom seviyesinde pürüzsüz olması gerekiyor. 13.5 nanometre dalga boyunda ışık üreten çok güçlü bir plazma kaynağı gerekiyor. Işığı yönlendiren aynaların hassasiyeti pikometre (metrenin trilyonda biri) düzeyinde. Makinede 100 binden fazla parça bulunuyor. Kurulumu aylar sürebiliyor. Yani bir EUV sistemi yüzlerce tedarikçinin katkısıyla oluşan dev bir ekosistemin ürünü.
ABD neden Çin’e satılmasını istemiyor?
Çünkü ileri yapay zekâ ve askerî teknolojilerin temelinde bu çipler var. Eğer Çin EUV’ye serbest erişebilirse daha güçlü AI işlemcileri, gelişmiş askerî elektronik, daha rekabetçi süper bilgisayarlar üretebilir. Peki Çin bunu aşabilir mi? Muhtemelen evet, ama kısa vadede değil. Çin milyarlarca dolarlık yatırımla kendi litografi ekosistemini kurmaya çalışıyor. Her yıl ilerleme kaydediyor; ancak bugün itibarıyla ASML seviyesinde ticari EUV üretimine ulaşmış değil. Bu nedenle çip yarışının en kritik darboğazlarından biri hâlâ litografi teknolojisi olmaya devam ediyor. Bu yüzden birçok analist, ASML’yi NVIDIA’dan bile daha stratejik görüyor: NVIDIA en gelişmiş AI çiplerini tasarlıyor, ancak o çiplerin üretilebilmesi için önce ASML’nin makinelerine ihtiyaç var.
