ÜNİVERSİTELERİMİZ VAR, PEKİ YÜKSEKÖĞRETİMİMİZ VAR MI?

0
138

ÜNİVERSİTELERİMİZ VAR, PEKİ YÜKSEKÖĞRETİMİMİZ VAR MI?

Yıllardır üniversitelerimizin sayısıyla övünüyoruz. Yeni üniversiteler açıyor, yeni bölümler kuruyor, öğrenci sayıları açıklıyoruz. Yükseköğretimin ülke ekonomisinin lokomotiflerinden biri olduğunu söylüyoruz. İyi de nereye gidiyor bu lokomotif?

Yükseköğretim alanında 24 yılı aşkın süredir çalışan biri olarak, bugün kendimize çok daha temel bir soru sormamız gerektiğini düşünüyorum: Biz gerçekten bir yükseköğretim ülkesi mi oluyoruz, yoksa üniversiteleri olan bir ülke mi?

Değerli meslektaşım Prof. Dr. Hasan Amca’nın Kıbrıs Postası’nda yayımlanan “Küresel Yükseköğretimde Uyanma Zamanı” başlıklı yazısı, bu soruyu yeniden düşünmeme vesile oldu.

Dünya değişiyor, biz hâlâ öğrenci sayıyoruz

Dünyada yükseköğretime olan talep artarken üniversiteler kapanıyor, birleşiyor veya yeniden yapılanıyor. Hasan hocanın da dikkat çektiği Japonya ve Güney Kore’de değişen nüfus yapısı, ABD’de ise mali sorunlar üniversitelerin geleceğini tehdit ediyor. Malezya’nın yaşadığı itibar sorunları ve Singapur’un kalite odaklı yaklaşımı bizim açımızdan önemli dersler içeriyor.

Birleşik Krallık, Kanada ve Avustralya gibi geleneksel eğitim merkezlerinin yanı sıra Almanya, Fransa, Türkiye, Tayvan, Güney Afrika ve Birleşik Arap Emirlikleri de uluslararası öğrenci pazarında rekabet ediyor. İspanya, Portekiz, Çekya, Litvanya ve Malta gibi ülkeler alternatif eğitim merkezleri olarak öne çıkıyor. Üstelik hemen yanı başımızda Güney Kıbrıs, Avrupa Birliği üyeliğinin sağladığı avantajlarla uluslararası yükseköğretimde giderek daha görünür hâle geliyor.

Dün bizi tercih eden öğrencilerin yarın da bizi tercih edeceğinin bir garantisi yok. Üstelik rekabetin koşulları değişirken biz hâlâ büyük ölçüde kaç öğrenci kaydettiğimizle ilgileniyoruz.

Yüz bin öğrencimiz gerçekten var mı?

Devlet Planlama Örgütü verilerine göre, 2022-2023 akademik yılında 112.205 olan yükseköğretim öğrenci sayımız, 2024-2025 yılında 106.037’ye geriledi. YÖDAK’ın 2026 YKS verilerine göre ise kontenjanlarımız yüzde 5,85 artarken doluluk oranımız yüzde 68,09’dan yüzde 64,15’e düştü. YKS sonuçları yükseköğretim sistemimizin tamamını yansıtmasa da kapasite planlamamızın yeniden ele alınması gerektiğine işaret ediyor.

Ancak rakamların bize anlatmadığı şeyler de var. Bugün yaklaşık yüz bin kayıtlı üniversite öğrencisinden söz ediyoruz. Peki, bunların kaçı gerçekten ülkemizde bulunuyor, kaçı fiilen eğitim görüyor? Birden fazla üniversitede kaydı bulunanlar, kayıt yaptırdığı hâlde ülkeye hiç gelmeyenler, eğitimini fiilen terk etmiş ancak kaydı devam edenler açıklanan öğrenci sayılarının ne kadarını oluşturuyor? Bu soruların yanıtını verebilecek ayrıntılı ve doğrulanabilir verilere sahip değiliz.

YÖDAK, üniversiteler arasında ortak bir öğrenci veri sistemi oluşturmalı, mükerrer kayıtları belirlemeli ve aktif öğrenci sayılarını düzenli olarak kamuoyuyla paylaşmalıdır. Kayıtlı öğrenci sayısıyla fiilen eğitim gören öğrenci sayısı arasındaki farkı ortaya koymadan yükseköğretimin ekonomiye katkısını, barınma ihtiyacını ve gelecekteki yatırım gereksinimlerini sağlıklı biçimde hesaplayamayız.

Kendi öğrenci nüfusumuzu bile doğru belirleyemiyorsak geleceğimizi hangi rakamlar üzerinden planlayacağız?

Öğrenci mi, ucuz iş gücü mü?

Yükseköğretimin ekonomimize yaptığı katkıları anlatırken pek konuşmadığımız bir başka mesele de yabancı öğrencilerin çalışma koşullarıdır. İnşaatlarda, restoranlarda, otellerde ve hizmet sektörünün çeşitli alanlarında çalışan öğrencilerle karşılaşıyoruz. Bu gençlerin kaçı kayıtlı çalışıyor? Kaçının sosyal güvencesi var? Günde kaç saat, hangi koşullarda çalıştırılıyorlar? İşçi sağlığı ve iş güvenliği açısından gerekli önlemler alınıyor mu?

Kayıt dışı istihdama sürüklenen öğrencilerin gerçek sayısını bilmiyoruz. Ancak bu belirsizlik, sorunu görmezden gelmemizin gerekçesi olamaz. Binlerce kilometre öteden eğitim almak için ülkemize gelen, geçimini sağlayabilmek için uzun saatler çalışmak zorunda kalan bir genci düşünelim. Sosyal güvencesi yoksa, çalıştığı yerde gerekli iş güvenliği önlemleri alınmamışsa ve başına bir iş kazası gelirse ne olacak? Bütün gün çalışan bu genç ne zaman derslerine hazırlanacak?

Burada sorgulanması gereken öğrenciler değil, onları güvencesiz çalışmaya iten ekonomik koşullar, kayıt dışı istihdamdan yararlanan işverenler ve denetim mekanizmalarının yetersizliğidir. Öğrencilerin yasal koşullarda çalışmalarına elbette kimsenin itirazı olamaz. Ancak öğrenci statüsü, ucuz ve güvencesiz iş gücü sağlamanın bir aracına dönüşmemelidir.

Dünyanın farklı coğrafyalarından gelen bu gençlerin aileleri birikimlerini, gençler ise geleceklerini bize emanet ediyor. Onlara karşı sorumluluğumuz kayıt işlemleriyle başlayıp diploma töreniyle bitmiyor. Barınma, ulaşım, sağlık, güvenlik, çalışma koşulları ve ayrımcılıktan uzak bir yaşam da bu sorumluluğun parçasıdır.

Ülkesine dönen bir öğrencinin Kıbrıs hakkında anlatacakları, bizim hazırladığımız en pahalı tanıtım filminden çok daha etkili olabilir.

Üniversite açmak başka, üniversite olmak başka

Bir üniversitenin binalarını birkaç yılda inşa edebilirsiniz. Bilimsel geleneğini oluşturmak ise onlarca yıl alır. Akademik kültür; insan emeğiyle, bilimsel merakla, özgür düşünceyle ve kuşaklar boyunca aktarılan bilgiyle oluşur. Bunun ne anlama geldiğini üniversite yaşamının içinde olanlar iyi bilir.

Üniversitelerin ekonomiye katkısını elbette küçümseyemeyiz. Özel üniversitelerin bilimsel ve toplumsal gelişmeye katkısını da yok sayamayız. Ancak ekonomik kaygılar akademik kararların önüne geçmeye başladığında durup düşünmek zorundayız. Bir üniversite, öğrenci kazanabilmek için akademik kadrolarından, araştırma bütçesinden ve eğitim standartlarından ödün veriyorsa aslında kendi geleceğini tüketiyordur.

Üstelik bizden daha ucuz bir eğitim merkezi ortaya çıktığında ne yapacağız? Öğrenim ücretlerini biraz daha mı düşüreceğiz? Eğitimin erişilebilir olması elbette önemlidir ancak ucuz olmak tek başına bir gelecek stratejisi değildir. Bizi tercih edilir kılacak olan, sunduğumuz eğitimin niteliği ve kazandığımız güvendir.

Üniversite, ekonomiye katkı sağlayan bir bilim kurumu olmalıdır; bilimsel faaliyet de yürüten bir ticari işletme değil.

Yapay zekâ çağında dünün üniversitesi

Bir öğretim üyesi olarak beni düşündüren konulardan biri de yapay zekânın eğitim üzerindeki etkisidir. Öğrencilerimizin saniyeler içerisinde ulaşabildiği bilgileri, yıllardır kullandığımız ders notlarından aktarmaya devam ederek geleceğe hazırlanamayız. Bugünün öğrencisinin ihtiyacı yalnızca bilgiye ulaşmak değil, karşısına çıkan bilginin doğruluğunu sorgulayabilmek, onu yorumlayabilmek ve yeni bilgi üretebilmektir.

Derslerimizi, sınavlarımızı ve öğretim yöntemlerimizi yeniden düşünmek zorundayız. Bunu gerçekleştirecek olan da yine akademisyenlerdir. Ağır ders yükü altında çalışan, ekonomik geleceğinden kaygı duyan, araştırmaya zaman ve kaynak ayıramayan akademisyenlerden dünya standartlarında bilimsel üretim beklemek ne kadar gerçekçi?

Akademik özgürlük, kurumsal özerklik, liyakat ve örgütlenme hakkı birer lütuf değildir. Üniversitenin varlık koşullarıdır.

Bu noktada kamusal yükseköğretimin önemini de yeniden hatırlamamız gerekiyor. Kıbrıs Türk toplumunun onlarca yıllık emeğiyle oluşturduğu bilimsel ve kurumsal birikimi yalnızca gelir ve gider tabloları üzerinden değerlendiremeyiz. Elbette kamusal kaynak kullanan her kurum şeffaf, hesap verebilir ve mali açıdan sorumlu olmak zorundadır. Ancak kamusal üniversitelerin geleceği de dönemsel siyasi kararlara, belirsiz mali desteklere ve günü kurtaran uygulamalara bırakılamaz.

Akademik özerkliği koruyan, çok yıllı ve sürdürülebilir bir kamu finansmanı modeline ihtiyacımız var. Araştırma fonları, uluslararası projeler ve üniversite-sanayi iş birlikleri de bu modeli desteklemelidir. Unutmayalım ki bilimsel birikimi kaybetmenin maliyeti, çoğu zaman onu korumanın maliyetinden çok daha yüksektir.

Peki, ne yapacağız?

Her şeyden önce ülke olarak bir yükseköğretim politikamız olmalı. Yeni üniversite ve bölüm izinleri gerçek ihtiyaçlara, akademik kadroya ve altyapıya göre verilmeli. YÖDAK’ın bağımsızlığı ve denetim kapasitesi güçlendirilmeli, denetim sonuçları kamuoyuna açıklanmalı, gerektiğinde yaptırım uygulanmalıdır.

Üniversitelerimizin başarısını yalnızca öğrenci sayısıyla değil; mezuniyet oranlarıyla, mezunlarının istihdamıyla, bilimsel üretimleriyle, öğretim elemanı başına düşen öğrenci sayısıyla, uluslararası tanınırlıklarıyla ve topluma yaptıkları katkılarla ölçmeliyiz. Çalışma Bakanlığı, üniversiteler ve YÖDAK iş birliği içerisinde öğrenci istihdamını denetlemeli; kayıt dışı çalıştırılan öğrenciler korunmalı, işverenlerin sosyal güvenlik ve iş güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmeleri sağlanmalıdır.

Bir de üniversitelerimizin bu ülkeyle kurduğu ilişkiyi yeniden düşünmeliyiz. Denizlerimiz kirleniyor, su kaynaklarımız azalıyor, tarımsal üretimimiz sorunlarla boğuşuyor, eğitim sistemimiz çözüm bekliyor. Üniversitelerimiz bütün bu sorunların ne kadar içinde? Onca bilim insanımız, laboratuvarımız ve akademik birikimimiz varken neden ülkemizin sorunlarına birlikte çözüm üretemiyoruz?

Üniversitelerimizi, sendikalarımızı, öğrencilerimizi, meslek örgütlerimizi ve kamu kurumlarımızı aynı masa etrafında buluşturarak en az beş yıllık bir yükseköğretim stratejisi hazırlamalıyız. Bunun için yeni bir kriz yaşamayı beklememize gerek yok.

Kıbrıs Türk toplumu, bütün siyasi ve ekonomik güçlüklerine rağmen yükseköğretim alanında önemli bir değer yarattı. Şimdi o değeri kaybetme lüksümüz yok. Çünkü bir üniversite, kapısına kilit vurulduğu gün çökmeye başlamaz. Bilimsel niteliğinden ödün verdiği, özgür düşünceyi sınırlandırdığı, çalışanlarını değersizleştirdiği ve öğrencisini yalnızca bir gelir kalemi olarak gördüğü gün çökmeye başlar.

Üniversitelerimizin sayısıyla değil, ürettikleri bilgiyle; öğrenci sayılarımızla değil, yetiştirdiğimiz insanlarla övünebildiğimizde gerçekten bir yükseköğretim ülkesi olacağız.

Mesele üniversitelerimizin geleceğinden ibaret değil. Mesele, bu ülkenin geleceğidir.

 

CEVAP VER