KIBRIS’TA RUSLAR – IV
Doç. Dr. Elnur Ağayev
Lefke Avrupa Üniversitesi
18. yüzyıldan itibaren Rusya’nın Kıbrıs’a olan ekonomik ve siyasi ilgisi önemli ölçüde arttı. 1768-1774 yılları arasındaki Rusya-Osmanlı Savaşı’nın sona ermesinin ardından, 1774’te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ve 1779’da imzalanan Aynalıkavak Antlaşması ile Rusya İmparatorluğu, Akdeniz ticaretinde aktif rol almaya başladı. Bu antlaşmalar kapsamında, Osmanlı İmparatorluğu Rusya’ya, uygun gördüğü yerlere konsolos veya başkonsolos atama ayrıcalığı tanıdı. Ayrıca, Akdeniz ve Karadeniz’de Rusya’ya, Fransızlar ve İngilizler ile benzer ticari haklar verildi.
Bu bağlamda, Rusların Kutsal Topraklara yaptığı ziyaretler ve Akdeniz ticaretindeki rolleri daha da önem kazandı. Yukarıda belirtilen antlaşmalara dayanarak Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’nda birçok yerde konsolosluklar açtı. 1785 yılında Rusya İmparatorluğu, Kıbrıs’ta konsolosluk açarak vatandaşlarına Kutsal Toprakları ziyaretlerinde ve Akdeniz’deki ticari ilişkilerinde yardımcı olmaya başladı. Rusya’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun başkentindeki (Orta elçisi) elçisi Kavalarda Polikaf, 27 Temmuz 1785 tarihli belge ile Kaptan Ivan Ecali’yi Rus vatandaşlarına yardımcı olmak amacıyla Kıbrıs’a konsolos olarak atadığını bildirdi. Kaptan Ivan Ecali’nin Kıbrıs’ta ilk Rus konsolosu olduğu bilinmektedir.
Konsolos açıldıktan sonra Rus tüccarlar Kıbrıs’ta herhangi bir sorunla karşılaştıklarında diğer konsoloslara değil, Rus konsolosuna başvuracaklardı. Rus tüccarlar, Rus konsolosunun kararlarına uyacaklardı. Kıbrıs’taki Rus konsolosunun sahip olduğu ayrıcalıklar vardı:
- Memur veya başkaları onun evine zorla giremezdi.
- Rus tüccarlar Kıbrıs’a geldiklerinde, mallarının listesini konsoloslarına göstereceklerdi. Gemileri Kıbrıs’tan ayrılmadan önce konsolosluğun gelirini ödeyeceklerdi. Gemileri, konsolosun yazılı izni olmadan Kıbrıs’tan ayrılmayacaktı.
- Rus tüccarları arasında herhangi bir dava olduğunda, bu dava konsolosları tarafından görülecekti. Hiç kimse bu davalara müdahale edemezdi.
- Rus konsolosu, bir Rus suçluyu Rusya’ya göndermek istediğinde, kimse bunu engelleyemezdi.
- Konsolosun yiyecek, içecek ve giysileri tüm vergilerden muaftı.
- Rus konsolosu ile herhangi bir kişi arasında bir dava olduğunda, bu dava İstanbul’daki Rus büyükelçisi tarafından görülürdü.
- Rus konsolosu İstanbul’a veya kendi ülkesine gitmek istediğinde, ayrılmadan önce yerine vekil konsolos atayabilirdi. Seyahat ederken, kimse onu, adamlarını, giysilerini ve hayvanlarını hem deniz yolunda hem de kara yolunda engelleyemezdi.
- Seyahati sırasında, yerel yetkililer tarafından belirlenen fiyatla yiyecek satın aldığında, kimse bunu engelleyemezdi.
- Kıbrıs’taki Rus konsolosu, avarız vergisi ile ilgili mülk ve arazi satın alamazdı.
1799 yılında Kıbrıs’taki vekil konsolosluk pozisyonuna Mensel Veni Ran Mensel atandı. 1802’deki ölümünden sonra, yerine Kostantino Pristiyani geçti. Bununla birlikte, 1806 ve 1812 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında çıkan savaş, ilişkileri kısıtladı. Savaşın ardından Rusya’nın elçisi (Orta elçisi) 20 Kasım 1812 tarihli bir belgeyle Rus vatandaşlarına yardımcı olmak amacıyla Kostantino Pristiyani’yi yeniden Kıbrıs’a vekil konsolos olarak atadı. Daha sonra, Nisan 1830’da Kostantino Beristiyani, Kıbrıs konsolosluğuna Rusya’nın vekil konsolosu olarak atandı.
15 Ekim 1856 tarihinde Rus tüccarlarına ve vatandaşlarına Kıbrıs’a giriş çıkışlarında yardımcı olmak amacıyla Rus vatandaşı Vonde Cato’yu Kıbrıs’a temsilci konsolos olarak atadı. Bu dönemde Rus tüccarlar, şarap (Commandaria), kahve (Yemen-Frenk) ve keçiboynuzu ihraç ediyorlardı. Anlaşma gereği bunun karşılığında %3 vergi ödüyorlardı.
Kıbrıs’ta Rus konsolosluğunun açılması adanın ticari yaşamına olumlu etkiledi.
Savaş dönemlerinde konsolosluğun kapatılmasıyla ticaret sekteye uğrasa da savaş sonrası dönemde yeniden canlandı.
Osmanlı Devleti’nin adayla ticaret yapan Rus kaptanlarından gemilerini ticari amaçla kiraladıkları görülmektedir.
Kıbrıs’taki Rus konsolosluğu üzerine maalesef kapsamlı çalışmalara rastlamadım. Yukarıda özetlediğim konuyu aşağıdan kaynak olarak vereceğim üç çalışmadan derledim. Bu çalışmalar da esasında Osmanlı Arşivi Kaynaklarına ve Kıbrıs Şer’iyye Sicilleri’ne dayanmaktadır.
Konuyla ilgili Rusya İmparatorluğu Dışişleri Bakanlığı’nın Arşivi ve diğer Rus arşivindeki belgeler araştırmacılarını beklemektedir.
Konuyla ilgili okumanız için önereceğim çalışmalar aşağıdakilerdir:
- Mehmet Demiryürek, “The Consulate Of Russia İn Cyprus İn The Later 18th And Early 19th Century”, XVI. Türk Tarih Kongresi (20-24 Eylül 2010, Ankara), Kongreye Sunulan Bildiriler: Osmanlı Tarihi, (Cilt. 4, Kısım: 2), Ankara: TTK, p. 715-726.
- Celâl Erdönmez, “Şer‘iyye Sicillerine Göre XIX. Yüzyılın İlk Yarısındaki Osmanlı-Rusya İlişkilerinin Kıbrıs’a Yansıması: Konsoloslar, Tüccarlar ve Ticaret”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Ağustos 2019; 1(47): 139-164.
- Ali Efdal Özkul, “The Consuls And Their Activities İn Cyprus Under The Ottoman Administration (1571-1878)”, Turkish Studies, Vol: 8(2),239-283.
