KIBRIS’TA RUSLAR – VII “KIBRIS’TAN BEYAZ RUSLAR GEÇTİ”
Doç. Dr. Elnur Ağayev * Lefke Avrupa Üniversitesi * elnuraga@hotmail.com
Son yazıda anlattığım Duhoborlardan 22 yıl sonra, 1920 yılında Kıbrıs bu sefer Rusya’dan göç etmek zorunda kalan Beyaz Ruslara kucak açtı. Ve 1922 yılının Mayıs-Temmuz ayına kadar onları barındırdı. 1922 yılında az sayıda Beyaz Rus Kıbrıs’ta kaldı, çoğunluk ise Milletler Cemiyeti tarafından Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve Bulgaristan’a göç ettirildi.
Beyaz Ruslar tabiri, Bolşeviklere karşı verdikleri mücadeleyi kaybedip yurt dışına göç etmek zorunda kalan muhacirlere ideolojilerinden dolayı verilen bir isimdir, yani siyasi bir tabirdir. Kırmızılara, kızıl Bolşeviklere karşı mücadele verdikleri için onlara Beyazlar denmiştir. Yoksa onlar kendilerini bu isimle hiçbir zaman çağırmamışlardır. Bolşeviklere karşılardı ama kendi aralarında da tek vücut değillerdi: Anayasacıları vardı, demokratları vardı, Çar yanlıları vardı… Sosyal yapı olarak da köylülerden asillere kadar Rusya’nın toplumsal yapısını yansıtıyorlardı. Ne istiyorlardı? Avrupa tarzı bir parlamenter sistem oluşturmak istiyorlardı.
Beyaz Ruslar diye tanımlandılar ama hepsi de Rus değillerdi. İçerilerinde Ruslarla beraber Rusya’da yaşayan farklı milli kimliği taşıyan insanlar vardı: Ruslar, Ukraynalılar vardı, Tatarlar, Çerkezler vardı, Türkmenler, Gürcüler vardı vs. Milli kimlikleri gibi inanç yapıları da farklıydı: Hristiyan’ı vardı, Müslüman’ı vardı, Yahudi’si vardı… 1917 Ekim devrimi olmasaydı muhtemelen Beyaz Ruslar da olmayacaktı…
Rusya’da Bolşeviklere karşı verdikleri İç Harbi kaybetmeye başlayınca Beyaz Ruslar yakın dönemde geri dönecek umuduyla sınır veya kıyı ülkelere sığındılar. Yakında geri döneceklerinden o kadar eminlerdi ki çoğunluğu taşınırken hazırladıkları bohçalarını sığındıkları ülkelerde uzun süre açmadılar bile. Ama “sen saydığını say gör felek ne sayar” misali dönüşleri uzun bir tarihi sürece yayıldı ve ancak Sovyetler Birliği’nin çöküşü döneminde sağ kalanlarının geri, ülkelerine dönmeleri mümkün oldu.
…Sığındıkları bir liman da İstanbul’du. Göç başladıktan kısa süre sonra 250 bine yakın Beyaz Rus İstanbul’da kurulan kamplara yerleşti. İstanbul’un sosyal-kültürel ve ekonomik yapısının olumlu ve olumsuz olarak değişimine neden oldular. İzmir ve Balkanlardan alınan göçler nedeniyle patlama noktasına gelen İstanbul, yeni gelenleri kabul etmekte zorlandığı için Beyaz Rusları adalara yönlendirdi. İstanbul’u elinde bulunduran İngiliz ve Fransızlar bir yerleşim yeri olarak da Kıbrıs’ı belirlediler.
Kıbrıs’a yerleştirilen Beyaz Ruslar buraya iki grup halinde getirildiler. İlk grup 22 Mart 1920 tarihinde Herson isimli hastane gemisiyle getirildiler ve sayıları 784’tü. Geminin yolcuları hasta ve yaralı subay, asker, ordunun değişik kademesinde bulunan memurlardı. İkinci grup ise 1 Nisan 1920 tarihinde Anatoliy Molçanov gemisiyle getirildiler. Sayıları 650 kişiydi. Yolcuları kadın, çocuk ve engellilerden oluşmaktaydı. Gelen mülteciler Mağusa’da İngilizlerin daha önce Türk esirlerini tuttuğu İngiliz askeri ve mülteci kampına yerleştirildiler. Rus muhacirlerle dolu başka gemiler de Kıbrıs’a yanaştılar fakat Kıbrıs’ın alacağı göçmen sayısı belliydi. Bundan dolayı da gelen diğer gemiler aşağıya, Mısır’a doğru yönlendirildi.
Adaya gelen Beyaz Rusların sayıları ile ilgili farklı rakamlar verilmektedir. Değişik kaynaklarda sayıları 1500 kişiden 7 bine kadar çoğaltılmaktadır. Dönem kaynakları ise 1600 civarında Beyaz Rus’un Kıbrıs’a geldiğine şahitlik etmektedir.
Beyaz Ruslar bugün Mağusa’da bulunan Gülseren kampı denen bölgede kamp hayatı yaşadılar. Yukarıda da ifade edildiği gibi aralarında yaralılar, hastalar, kadınlar, çocuklar, engelliler vardı. İyileşenler Rusya’daki mücadeleyi devam ettirmek için savaşa geri götürüldüler. Ada’da sayıları azalan Beyaz Ruslar Polimedya İngiliz kampına yerleştirildi.
Ada’da kalanlar aynı zamanda ada şartlarıyla mücadele edip hayatta kalmaya çalıştılar çünkü Milletler Cemiyeti’nin, yerel Türk ve Rum halkının verdiği destek yeterli değildi. Meslek sahibi olanlar mesleklerine göre uygun iş bulup geçimlerini sağladılar. Bu hiç de kolay olmadı. Aynı işi yapmalarına rağmen aldıkları ücret yerel işçilerin aldıklarından daha azdı… Kampta inanç merkezleri, çocuklarının eğitim almaları için eğitim sınıfları, kültürlerini devam ettirmeleri için tiyatro grupları, çalışmak için işçi grupları oluşturdular…
Beyaz Ruslardan yaşama tutunanların önemli kısmı 1922 yılının Mayıs-Temmuz aylarında Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve Bulgaristan’a götürüldüler. Ada’da kalanlar oldu. Kıbrıs’ın sosyal-kültürel, ekonomik ve sağlık sektörüne katkı koyanları oldu. Beyaz Rus doktorlar başta Pavel Smitten olmakla adada iz bıraktılar. Ada izlenimleri Beyaz Rus yazarların eserlerine, Beyaz Rus ressamların çizimlerine yansıdı. Polemedya’daki İngiliz askeri üstündeki mezar taşlarında hala 12 Beyaz Rus’un ismi yaşamaktadır. Ada’da vefat edip gömülen çok sayıda Beyaz Rusun mezar yerleri belirsizdir.
… Geçen aylarda ilginç bir olay yaşadım. Kıbrıs’tan geçen Beyaz Ruslar’dan Aleksandr Berezovskiy’in akrabaları bana mailden ulaştılar. Aradan 110 yıl geçmesine rağmen hala Kıbrıs’a yerleşmiş akrabalarının akıbetini öğrenememişler. Son irtibatları Kıbrıs’tan Aleksandr’ın Nisan-Mayıs 1920 yılında yazdığı mektuptu. Sağ olsunlar mektubunu ve resmini bana da gönderdiler. Maalesef kayıtlarım arasında Aleksandr’ın ismine rastlamadım… Kıbrıs’tan geçen Beyaz Ruslardan aradan bunca yıl geçmesine rağmen haber tutamayan yakınları bulunmakta. Ve alacakları bir haberden dolayı hala gözleri yollarda kalanları var…


