YAS VE PSİKOLOJİ
MERVE KARAFİSTAN – Uzm. Klinik Psikolog
Yas, psikolojide sevilen bir kişinin, bir ilişkinin, bir rolün ya da hayatın önemli bir parçasının kaybına verilen doğal ve evrensel tepki olarak tanımlanmaktadır. Sadece ölümle sınırlı değildir; boşanma, sağlık kaybı, iş kaybı, hatta bir hayalin bitişi bile yas sürecini başlatabilmektedir. Ayrıca toplumda sıkça duyulan “Güçlü ol”, “Zaman her şeyin ilacı” gibi sözler, yas yaşayan kişiyi yalnızlaştırabilir. Oysa yas, yaşanması gereken bir süreçtir; bastırıldığında psikolojik sorunlara zemin hazırlayabilmektedir.
Yas; duygusal, bilişsel, davranışsal ve bedensel tepkileri birlikte içermektedir.
- Duygusal: Üzüntü, boşluk hissi, özlem, öfke, suçluluk, çaresizlik
- Bilişsel: İnkar, “Bu gerçekten oldu mu?” düşüncesi, unutkanlık, dikkat dağınıklığı
- Davranışsal: İçine kapanma, ağlama, sosyal ilişkilerden uzaklaşma
- Bedensel: Yorgunluk, iştahsızlık, uyku sorunları, göğüste sıkışma hissi
Bunların hepsi normal yas tepkileridir.
YAS EVRELERİ (KÜBLER-ROSS MODELİ)
Yası yaşayan kişinin evreler arasında gidip gelebildiği, bazı evreleri hiç yaşamayabildiği ya da aynı anda birkaç evreyi hissedebildiği öne çıkmaktadır.
- İnkar (Şok ve Gerçeği Kabul Etmeme)
Bu evre, kaybın hemen ardından ortaya çıkmaktadır. Kişinin psikolojik olarak kendini koruma mekanizmasıdır. Genellikle ilk günlerde, ilk haftalarda, bazı kişilerde daha kısa sürede görülebilmektedir.
Öne çıkan özellikleri:
- “Bu gerçek olamaz” düşüncesi
- Duygusal donukluk, hissizleşme
- Olayı anlatırken duygusuz ya da mekanik bir dil kullanma
- Kayıp yokmuş gibi davranma
- Öfke
İnkar zayıfladıkça, bastırılan duygular açığa çıkmaktadır. Haftalarca veya aylarca sürebilmektedir.
Öne çıkan özellikleri:
- Kendine, kaybedilen kişiye, çevreye veya kadere öfke
- “Neden ben?” sorgulamaları
- Tahammülsüzlük, sinirlilik
- Adaletsizlik hissi
- Pazarlık
Kişi kaybı geri almayı zihinsel olarak denemeye çalışmaktadır. Çoğunlukla ilk birkaç ay içinde görülmektedir.
Öne çıkan özellikleri:
- “Keşke” ve “eğer” cümleleri
- Suçluluk duygusu
- Geçmişte yapılan davranışları sürekli gözden geçirme
- Dini veya manevi vaatler
- Depresyon
Kayıp artık inkâr edilemez hale gelmekte ve acı daha derin yaşanmaktadır. Bu evre yasın doğal bir parçasıdır. Birkaç ay, bazı kişilerde daha uzun sürebilmektedir.
Öne çıkan özellikleri:
- Yoğun üzüntü, ağlama
- Umutsuzluk, hayattan zevk alamama
- Sosyal geri çekilme
- Enerji düşüklüğü, uyku ve iştah sorunları
- Kabullenme
Acının tamamen bitmesi değil, kayıpla birlikte yaşamayı öğrenme halidir. Genellikle 6 ay – 1 yıl içinde gelişmektedir ve kişiye göre değişim göstermektedir.
Öne çıkan özellikleri:
- Kaybın gerçekliğini kabul etme
- Duyguların daha dengeli hale gelmesi
- Geleceğe dair küçük planlar yapabilme
- Anıları acıdan çok özlemle hatırlayabilme
Psikolojik Destek Ne Zaman Gerekir?
Yas sürecinde zorlanmak normaldir ancak bazı durumlar uzman desteğini gerekli kılmaktadır. Bu durumlar şu şekildedir:
- Uzun süre günlük işlevsellik bozuluyorsa
- Yoğun suçluluk, değersizlik ya da yaşamdan kopma varsa
- Kayıp üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen acı hiç azalmıyorsa
- Kayıptan sonra 6 aydan uzun süredir yoğun inkâr devam ediyorsa, gerçeklikten kopma, kaybı kabul edememe varsa,
- 1 yıl ve sonrasında acının hiç azalmaması, günlük işlevselliğin (iş, okul, sosyal yaşam) belirgin biçimde bozulması, sürekli suçluluk ve kendini cezalandırma düşüncelerinin olması söz konusuysa,
- Herhangi bir zaman diliminde yaşamak istememe düşünceleri, kendine zarar verme eğilimleri, alkol ya da madde kullanımında artış, şiddetli uyku ve yeme bozuklukları varsa,
Bu durumlar komplike (uzamış) yas ya da başka psikolojik sorunların habercisi olabilmektedir. Böyle durumlarda uzman desteği şarttır.
