TEK KAN TESTİYLE 50 KANSER TÜRÜNÜ TESPİT UMUDU
Kanserle mücadelede en etkili silah, hastalığın çok erken tespit edilmesi. Yani erken teşhis. Bunun için yeni umut onlarca farklı kanseri tek bir kan testiyle tespit etmeyi vaat eden çalışmaları. Şimdilik başarı oranı yüzde 40 ama gelecek parlak…
Grail, 50’den fazla kanser türünün erken teşhisi için bir kan testi geliştirmek gibi iddialı bir hedefi olan bir Amerikan biyoteknoloji şirketi. Bu kolay olmayacak. 19 Şubat’ta şirket, Galleri adlı testinin son engelde başarısız olduğunu duyurdu. 50 ila 77 yaşları arasındaki 142 bin kişinin katıldığı üç yıllık bir deneme süresince, katılımcıların yarısı yaşlarına göre önerilen olağan testlerin yanı sıra Galleri ile de tarandı. Umut, geç evre kanser teşhislerinin sayısını azaltmak için yeterli sayıda erken evre kanseri tespit edebilmesiydi. Ancak bu gerçekleşmedi.
Bu haber, teknolojinin savunucuları için büyük bir darbe oldu. Ancak mayıs ayında açıklanması beklenen denemenin tam sonuçları, daha nüanslı bir tablo çizebilir. Galleri belirli türdeki kişilerde belirli kanser türlerini tespit etmede daha yararlı olabilir. Aynı zamanda, Grail’in rakipleri, Galleri’den daha hassas olabilecek alternatif kan testleri geliştirmekle meşgul. Vaat ettikleri erken teşhisin hayatta kalma oranlarını artırabileceği konusu ise tartışmalı bir soru olmaya devam ediyor.
YÜZDE 60’LIK ‘KAÇAK’
Kanser tespit eden kan testlerinin arkasındaki prensip nispeten basit. Galleri gibi bazı testler kanser hücrelerinin salgıladığı DNA parçalarını analiz ederken, diğerleri bu hücrelerin ürettiği proteinleri veya metabolitleri arıyor. Amerikan şirketi Exact Sciences tarafından geliştirilen rakip bir test olan Cancerguard, birden fazla yaklaşımı birleştiriyor.
2021’den beri piyasada olan Galleri, bu testler arasında en yaygın olarak kullanılan ve en çok araştırılan test. Potansiyeli, Grail’in 50 yaş ve üstü 23 bin kişiyle yaptığı bir denemenin sonuçlarını açıkladığı Ekim 2025’te tam olarak ortaya çıktı. Galleri, sonraki yıl teşhis edilen kanserlerin yaklaşık yüzde 40’ını (bunların yarısı erken evredeydi) tespit etti ve genellikle vücudun doğru bölgesini belirledi. Aynı zamanda, kanserlerin %60’ını kaçırdı ve birçok gereksiz endişeye yol açtı. Katılımcıların yaklaşık 107’sinden 1’inde kanser “sinyali” verdi ve bu alarmların yaklaşık beşte ikisi yanlış çıktı.
‘YANLIŞ ALARMLAR’
Şirketin diğer denemeleri, bu sonuçların daha iyimser bir yorumunu ortaya koyuyor. Hastalar test edildikten sonra yeterince uzun süre takip edilmediler. İngiltere’de endişe verici semptomlar nedeniyle çeşitli kanser araştırmalarına yönlendirilen 6 bin hastanın katıldığı bir denemede, yanlış alarm olduğu varsayılan vakaların üçte birinde, 15 ay daha takip edildikten sonra kanser teşhisi kondu. Bu, testin bazı kanserleri, standart yöntemlerle tespit edilebilecek kadar ilerlemeden önce tespit ettiğini gösteriyor.
Test tasarımcılarının karşılaştığı bir diğer zorluk, erken teşhisin her zaman hayat kurtarmayabileceği gerçeği. Yeni çoklu kanser testleri hakkında hâlâ bilinmeyen önemli bir faktör, bu testlerin yavaş büyüyen, zararsız ve müdahale edilmesine gerek olmayan tümörlerden ziyade, tedavi gerektiren tümörleri tespit edip etmedikleri.
Örneğin, bazı prostat kanserleri, sadece 100 yaşın ötesinde yaşayan erkekleri öldürüyor. Testler ve taramalarda bu tür zararsız vakaları bulmak -ister tesadüfen ister rutin taramalarla olsun- kanser tıbbının baş belası. Doktorlar her zaman bu kategoride olanları kesin olarak belirleyemezler, bu nedenle genellikle her ihtimale karşı ameliyat, radyasyon vb. ile tedavi ederler.
ZARAR-FAYDA DENGESİ
2025 yılının kasım ayında, İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) için tarama testlerine ilişkin kanıtları inceleyen uzman komitesi, prostat kanseri için yapılan kan testi PSA’nın yaygın kullanımına karşı tavsiyede bulundu. Komite, test sayesinde uzatılan her iki hayat için, yaklaşık 20 erkeğin zararsız tümörlerle aşırı teşhis edilme olasılığının olduğunu ve 12 erkeğin, genellikle iktidarsızlık veya idrar kaçırma gibi zararlarla sonuçlanan bir tedaviye maruz kalacağını tespit etti. Bunun yerine, PSA testi sadece BRCA geninde mutasyon olanlar gibi yüksek risk altındaki erkekler için önerildi.
Bir başka komplikasyon da, nedenleri tam olarak anlaşılmamış olsa da, bazı kanserlerin erken teşhis edilse bile diğerlerinden daha ölümcül olması. NHS tarafından 2001’den 2011’e kadar yürütülen ca125 adlı yumurtalık kanseri kan testi denemesi, bunun nasıl sonuçlanabileceğini gösterdi. Kan testi daha erken vakaları tespit etmesine rağmen, kanserin ölümcül olması nedeniyle hayat kurtaramadı.
Grail’e göre, bu ayın bulguları, denemenin ilerleyen aşamalarında bazı kanser türleri için sonuçlarda “olumlu bir eğilim” olduğunu gösterdi. Bu durum devam ederse, Galleri’nin kullanımıyla ilişkili zarar ve faydaların dengesi, aradığı her kanser türü için farklı olacak. Bu da testin uygulanmasının dikkatle alınması gereken bir karar olmasını sağlıyor. Başka ikilemler de var: Ölümcül kanser hastaları erken teşhisten fayda görmeyebilir, ancak bu bilgi araştırmacıların erken evre kanserler hakkındaki bilgilerini geliştirmelerine yardımcı olabilir.
YAPAY ZEKA UMUT VERİYOR
Hikaye bununla bitmeyecek. Oxford Üniversitesi Onkoloji Bölümü’nde moleküler tanı araştırmalarını yöneten Anna Schuh, “Grail’in teknolojisi artık biraz modası geçmiş” diyor. Galleri, kandaki DNA parçalarını inceleyerek, kimyasal etiketlerin eklenip eklenmediğini ve hangi genlerin açılıp kapatıldığını değiştiren, metilasyon olarak bilinen bir süreci araştırıyor. Galleri’nin bu yöntemi, DNA’nın çoğunu yok ederek, bir numuneden elde edilebilecek bilgileri sınırlıyor.
Ancak Dr. Schuh, son üç yılda birçok akademik grup tarafından bildirilen bilimsel gelişmelerin yakında daha sofistike ve güçlü testlerin geliştirilmesine yol açabileceğini söylüyor. Metilasyonu tanımlamak için daha az yıkıcı yöntemler kullanmanın yanı sıra, bazı yeni yöntemler DNA kodundaki kanserli değişiklikleri tespit etmek için tüm genomu tarıyor. (Oksijen’in notu: Gazetemizin bir önceki sayısında insan genom taramalarının maliyetinin 100 dolara düştüğünü yazmıştık) Yeni testler ayrıca, kanserin varlığı hakkında ipuçları içerebilecek DNA parçalarının fiziksel özelliklerindeki kalıpları da analiz ediyor. Veri analizine yardımcı olmak için yapay zeka araçlarıyla desteklenen bu tür çok yönlü yaklaşımlar umut vaat ediyor. Bu yaklaşımlar güvenilir testlere dönüştürülebilirse, hangi kanserlerin acil müdahale gerektirdiğini ve hangilerinin gerektirmediğini belirlemeye yardımcı olabilirler.
